Z racji natężonego napływu do Polski imigrantów docierających głównie przez granicę polsko-niemiecką, wielu obywateli zdecydowało się na podjęcie tzw. patroli obywatelskich na terenach przygranicznych. Instytut Ordo Iuris opublikował poradnik wyjaśniający najważniejsze kwestie prawne dotyczące tej problematyki.
Autorzy publikacji wskazują, że nielegalne przekroczenie granicy stanowi wykroczenie z art. 49a Kodeksu wykroczeń, a używanie do tego groźby, przemocy, podstępu lub współpracowanie w tym celu z innymi osobami stanowi przestępstwo z art. 264 Kodeksu karnego. Instytut wskazuje na co powinny zwrócić uwagę osoby broniące granicy, aby im samym przypisywano popełnienia przestępstwa lub wykroczenia.
PORADNIK – POLACY W OBRONIE GRANIC
Poradnik wskazuje na przepisy prawa, o których należy szczególnie pamiętać w trakcie obywatelskiego „patrolowania” pogranicza. Należą do nich m.in. przepisy dotyczące możliwości naruszenia nietykalności cielesnej funkcjonariusza czy znieważenia funkcjonariusza. Autorzy przypominają również, że osoba, która w obronie koniecznej odpiera zamach na jakiekolwiek cudze dobro chronione prawem, chroniąc bezpieczeństwo lub porządek publiczny, korzysta z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
Ordo Iuris wskazuje również, co należy robić w sytuacji zaobserwowania możliwości popełnienia czynu zabronionego, np. nielegalnego przekraczania granicy. Prawnicy opisują kwestie związane z możliwością ujęcia sprawcy i użycia wobec niego siły fizycznej.
W poradniku przedstawiono także, w jaki sposób można utrwalać przebieg czynu zabronionego. Autorzy wskazują również, co zmieni w tym zakresie (jeśli faktycznie nastąpi) uznanie przejść granicznych za obiekty szczególnie ważne dla bezpieczeństwa lub obronności państwa. Ordo Iuris zwraca także uwagę na zagadnienia związane z postępowaniami karnymi i wykroczeniowymi, do których mogą zostać włączeni obrońcy granic. Ordo Iuris podkreśla przede wszystkim fakt, że działania obywateli mają stanowić wsparcie dla wysiłków służb działających na granic
PORADNIK – POLACY W OBRONIE GRANIC Pobierz
Spis treści
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
I . Służby stojące na straży bezpieczeństwa granic RP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
II . Przywrócenie tymczasowej kontroli na granicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
III . Umowa o współpracy służb policyjnych, granicznych i celnych
pomiędzy Rządem RP a Rządem Republiki Federalnej Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
IV . Przestępstwa i wykroczenia, których ryzyko popełnienia
na granicy jest najbardziej prawdopodobne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
V . Jakie działania należy podjąć, gdy jesteś świadkiem popełnienia
przestępstwa lub wykroczenia? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
VI . Czy świadek zdarzenia może (a jeśli tak, to kiedy) zastosować siłę fizyczną
w celu ujęcia sprawcy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
VII . Czego nie wolno robić, stosując siłę fizyczną, w celu ujęcia sprawcy? . . . . . . . . . . 24VIII . Jak utrwalać przebieg popełnienia czynu zabronionego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
IX . Czy będę musiał/a brać udział w postępowaniu karnym
lub wykroczeniowym jako świadek lub pokrzywdzony? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
X . Jakie dane podawać funkcjonariuszom na granicy i jakie informacje
są istotne w sytuacji zgłoszenia możliwości popełnienia przestępstwa
lub wykroczenia? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
XI . Co zmieni w sytuacji prawnej uznanie obiektów na granicy
za infrastrukturę krytyczną? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Podsumowanie, czyli na co szczególnie powinni zwrócić uwagę
obywatelscy obrońcy granic? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Biogramy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Wstęp
Działania podejmowane przez obywateli Polski na granicach państwowych Rze-
czypospolitej Polskiej, obecnie zwłaszcza na granicy polsko-niemieckiej, mają
na celu przede wszystkim wsparcie funkcjonariuszy publicznych: Straży Gra-
nicznej, Policji oraz Wojska Polskiego w wykonywaniu ich ustawowych zadań
związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa na granicach Polski, a dzięki temu
obywatelom całego kraju.
Ta obywatelska aktywność służy przede wszystkim przeciwdziałaniu sytuacjom,
w których polską granicę przekraczają obywatele państw trzecich niespełniający
warunków formalnych umożliwiających im wejście na terytorium Polski i szerzej na
obszar strefy Schengen, czyli tak zwani nielegalni migranci.
Poradnik, który oddajemy w Państwa ręce, ma na celu przekazanie podstawowych
informacji dotyczących przepisów prawa i zasad postępowania, jakich powinni prze-
strzegać obywatelscy obrońcy granic, aby podejmowane przez nich działania były
zgodne z prawem i nie naraziły ich na odpowiedzialność karną lub cywilną, tym bar-
dziej, że są to osoby, które dobrowolnie poświęcają swój czas na obronę Ojczyzny.
Obrońcy granic od początku dostrzegali i swoim działaniem pokazywali, że Polska
nie jest krajem, który ma odpowiadać za tworzenie imigrantom „drogi do lepszego
życia”, a asymilacja w warunkach imigracji o masowej skali nie jest możliwa. Ce-
lem rządu powinno być wzmocnienie służb (przede wszystkich służb granicznych)
zarówno na gruncie finansowym, jak i kadrowym. Dopiero po tygodniach walki
obywateli na granicy kraju władze publiczne zaczęły, tak się przynajmniej wydaje,
traktować problem poważnie, a premier Donald Tusk określił sytuację na granicy
jako „skomplikowaną” i zapowiedział przywrócenie od 7 lipca 2025 r. czasowej kon-
troli na granicy z Niemcami oraz z Litwą.9
I. Służby stojące na straży
bezpieczeństwa granic RP
1. Straż Graniczna
Jednolita, umundurowana i uzbrojona formacja
przeznaczoną do ochrony granicy państwowej,
kontroli ruchu granicznego oraz zapobiegania
i przeciwdziałania nielegalnej migracji (art. 1 ust.
1 ustawy z dnia 12 października 1990 r. o Straży
Granicznej, dalej: ustawa o Straży Granicznej).
2. Wojsko Polskie
W przypadku gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa państwa, zapewnie-
nia nienaruszalności granicy państwowej, zagrożenia bezpieczeństwa publicz-
nego lub zakłócenia porządku publicznego w zasięgu terytorialnym przejścia
granicznego oraz w strefie nadgranicznej lub na polskich obszarach morskich,
jeżeli użycie sił Straży Granicznej okaże się niewystarczające lub uzasadnia to
stopień zagrożenia, do pomocy Straży Granicznej mogą być użyte oddziały i po-
doddziały Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (art. 11b ust. 1 ustawy o Straży
Granicznej).
3. Żandarmeria Wojskowa
W przypadku zagrożenia bezpieczeństwa lub porządku publicznego w zasięgu tery-
torialnym przejścia granicznego oraz w strefie nadgranicznej, jeżeli siły Straży Gra -
nicznej są niewystarczające lub mogą okazać się niewystarczające do wykonania ich
zadań w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego lub uzasadnia to
stopień zagrożenia, Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw
wewnętrznych uzgodniony z Ministrem Obrony Narodowej, może zarządzić użycie
żołnierzy Żandarmerii Wojskowej do udzielenia pomocy Straży Granicznej (art. 11 d
ust.1 ustawy o Straży Granicznej).
Policja
Stanowi umundurowaną i uzbrojoną formację
służącą społeczeństwu i przeznaczoną do ochro-
ny bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania
bezpieczeństwa i porządku publicznego (art.
1 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji,
dalej: ustawa o Policji).
Zgodnie z zarządzeniem nr 36 Komendanta Głównego Policji z dnia 14 listopada
2017 r. w sprawie zadań realizowanych przez Policję w sytuacjach kryzysowych,
w przypadku nasilonego nielegalnego przekraczania granicy, Policja wspiera Straż
Graniczną. Procedurę działania Policji określa załącznik nr 20 do powyższego zarzą-
dzenia, zgodnie z którym podmiotem wiodącym w zakresie zagrożenia jest Straż
Graniczna, zaś celem działań Policji jest uniemożliwienie przemieszczania się osób,
które nielegalnie przekroczyły granicę oraz zapewnienie bezpieczeństwa i porząd-
ku publicznego w rejonie przygranicznym.
Należy pamiętać, że funkcjonariusze Straży Granicznej, a także funkcjonariusze Policji
i żołnierze są funkcjonariuszami publicznymi w rozumieniu art. 115 § 13 kodeksu
karnego i podlegają ochronie przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
Niezależnie od powyższego obrona Ojczyzny jest obowiązkiem każdego obywa-
tela i wynika wprost z art. 85 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia
2 kwietnia 1997 roku.
OBRONA OJCZYZNY JEST OBOWIĄZKIEM KAŻDEGO
OBYWATELA I WYNIKA WPROST Z ART. 85 UST. 1 KONSTYTUCJI
RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Z DNIA 2 KWIETNIA 1997 ROKU.
II. Przywrócenie tymczasowej
kontroli na granicy
Kwestia ochrony granicy państwowej uregulowana jest zarówno na gruncie prawa
polskiego – poprzez przepisy ustawy o ochronie granicy państwowej, jak również
prawa europejskiego – poprzez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady
(UE) 2016/399 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie unijnego kodeksu zasad regulujących
przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen).
Od 3 lipca 2025 r. obowiązuje ponadto rozporządzenie wykonawcze Ministra Spraw
Wewnętrznych i Administracji z dnia 3 lipca 2025 r. w sprawie przywrócenia tymcza-
sowo kontroli granicznej osób przekraczających granicę państwową stanowiącą gra-
nicę wewnętrzną (dalej: rozporządzenie z 3 lipca 2025 r.), które wprowadziło kontrole
na granicach Polski z Niemcami i z Litwą.
Rozporządzenie z 3 lipca 2025 r.:
• dotyczy przywrócenia tymczasowo (w okresie od 7 lipca 2025 r. do dnia
5 sierpnia 2025 r.) kontroli granicznej osób przekraczających granicę
państwową Polski stanowiącą granicę wewnętrzną w rozumieniu tzw.
kodeksu granicznego Schengen, na granicy państwowej z Republi-
ką Federalną Niemiec i na granicy państwowej z Republiką Litewską;
• określa:
1. odcinki granicy państwowej, na której kontrola graniczna osób zostaje
przywrócona tymczasowo;
2. przejścia graniczne, rodzaj ruchu dozwolonego przez te przejścia i czas ich
otwarcia oraz zasięg terytorialny przejść granicznych; Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
3. okres, na który kontrola graniczna osób zostaje przywrócona tymczasowo.
• przewiduje, że zakres kontroli granicznej osób, w tym możliwość
jej ograniczenia na zasadach określonych w kodeksie granicznym
Schengen, będzie dostosowany odpowiednio do stopnia zagrożenia
porządku publicznego lub bezpieczeństwa państwa w związku z wy-
stąpieniem poważnego zagrożenia nielegalną imigracją na granicy
państwowej z Republiką Federalną Niemiec oraz na granicy państwo-
wej z Republiką Litewską.13
III. Umowa o współpracy służb
policyjnych, granicznych i celnych
pomiędzy Rządem RP a Rządem
Republiki Federalnej Niemiec
15 maja 2024 r. w Zgorzelcu rządy Polski i Nie-
miec podpisały umowę o współpracy służb po-
licyjnych, granicznych i celnych pomiędzy Rzą-
dem RP a Rządem Republiki Federalnej Niemiec
(dalej: umowa, umowa dwustronna). Umowa
została ratyfikowana ustawą z dnia 5 grudnia
2024 r. i obecnie stanowi część polskiego po-
rządku prawnego.
Celem zawarcia tej umowy była współpraca w zapobieganiu przestępstwom, ich
wykrywaniu i zwalczaniu oraz ściganiu sprawców, w tym wzajemne udzielanie po-
mocy przez właściwe organy oraz współdziałanie w zapobieganiu i przeciwdziałaniu
zagrożeniom bezpieczeństwa i porządku publicznego. Umowa dwustronna zawiera
szczegółowe uregulowania i podstawy do podjęcia takiej współpracy, tj. do działania
funkcjonariuszy niemieckich służb na terytorium Polski oraz funkcjonariuszy polskich
służb na terytorium Niemiec.
Co do zasady współpraca ta odbywa się na podstawie złożenia wniosku i wyrażenia
zgody przez odpowiednie organy (wyjątek stanowią sprawy dotyczące przestępczo-
ści o znaczeniu regionalnym na obszarze przygranicznym, a także sytuacje, w których
wniosek nie może zostać złożony na czas).
Zgodnie z art. 10 umowy dwustronnej „w przypadku wystąpienia na terytorium
drugiej Strony bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia albo mie-
nia, funkcjonariusze właściwych organów są zobowiązani do podjęcia wszelkich
niezbędnych działań w celu niezwłocznego poinformowania o tym właściwego
organu Strony, na której terytorium to niebezpieczeństwo występuje, a w przy-
padku niecierpiącym zwłoki, funkcjonariusze właściwych organów są uprawnieni
do podejmowania wszelkich niezbędnych działań na terytorium drugiej Strony
w celu przeciwdziałania bezpośredniemu niebezpieczeństwu dla życia lub zdrowia,
w szczególności: przekraczania granicy państwowej, kierowania ruchem drogo-
wym na miejscu zdarzenia lub ujęcia osoby”.
W SYTUACJI TYMCZASOWEGO PRZYWRÓCENIA KONTROLI
GRANICZNEJ PRZEZ RZĄD POLSKI NA GRANICY Z NIEMCAMI
ORAZ LITWĄ, JEŚLI PUNKTY KONTROLI GRANICZNEJ ZNAJDUJĄ
SIĘ NA TERYTORIUM POLSKI, Z WYJĄTKIEM PILNYCH I NAGŁYCH
SYTUACJI, O KTÓRYCH MOWA W ART. 10 UMOWY DWUSTRONNEJ
WSKAZANYCH POWYŻEJ (BEZPOŚREDNIE NIEBEZPIECZEŃSTWO
DLA ŻYCIA LUB ZDROWIA ALBO MIENIA), NIE MA PODSTAW DO
BEZPOŚREDNIEJ INTERWENCJI NIEMIECKICH SŁUŻB, KTÓRA NIE BYŁABY
POPRZEDZONA WNIOSKIEM I ZGODĄ ODPOWIEDNICH ORGANÓW.
JEŻELI DO JAKIEGOKOLWIEK CZYNU ZABRONIONEGO DOCHODZI
PO STRONIE POLSKIEJ, W OBSZARZE ZNAJDUJĄCYM SIĘ
POD NADZOREM POLSKICH FUNKCJONARIUSZY (PRZEDE
WSZYSTKIM STRAŻY GRANICZNEJ I POLICJI), TRUDNO
WYOBRAZIĆ SOBIE SYTUACJĘ, KTÓRA UZASADNIAŁABY
POTRZEBĘ INTERWENCJI SŁUŻB NIEMIECKICH, A TYM BARDZIEJ
NIEUZASADNIONA JEST W TYM WYPADKU JAKAKOLWIEK
DZIAŁALNOŚĆ O CHARAKTERZE PREWENCYJNYM.
Działania takie powinny być traktowane jako nielegalne i naruszające obowiązują-
ce przepisy prawa krajowego i międzynarodowego w zakresie zasad przekraczania
granic, a zatem nie mogą zasługiwać na ochronę prawną ze strony polskiego wy-
miaru sprawiedliwości. 15
IV. Przestępstwa i wykroczenia,
których ryzyko popełnienia na granicy
jest najbardziej prawdopodobne
Nielegalne przekroczenie granicy kraju wyczerpuje znamiona przestępstwa lub
wykroczenia. W zależności od okoliczności mamy bowiem do czynienia z występ-
kiem z art. 264 kodeksu karnego lub wykroczeniem z art. 49a kodeksu wykroczeń.
ARTYKUŁ 264 KODEKSU KARNEGO
§ 2. Kto wbrew przepisom przekracza granicę Rzeczypospolitej
Polskiej, używając przemocy, groźby, podstępu lub we współdziałaniu
z innymi osobami, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 3. Kto organizuje innym osobom przekraczanie wbrew
przepisom granicy Rzeczypospolitej Polskiej, podlega
karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 4. Karze określonej w § 3 podlega ten, kto organizuje innym
osobom przekraczanie wbrew przepisom granicy innego państwa,
jeżeli obowiązek ścigania takiego czynu wynika z ratyfikowanej
przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej.Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
ARTYKUŁ 49A KODEKSU WYKROCZEŃ
§ 1. Kto wbrew przepisom przekracza granicę
Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze grzywny.
§ 2. Usiłowanie i pomocnictwo są karalne.
Przestępstwo nielegalnego przekroczenia granicy wbrew przepisom, o którym mowa
w art. 264 kodeksu karnego następuje przy użyciu przemocy, groźby, podstępu lub
we współdziałaniu z innymi osobami.
Z kolei wykroczenie, o którym mowa w art. 49a. kodeksu wykroczeń również pole-
ga na przekroczeniu granicy wbrew przepisom, ale już bez znaczenia pozostaje tu
okoliczność działania, tj. do wykroczenia dochodzi, gdy osoba przekracza granicę
wbrew przepisom ustawy i nie ma tu zastosowania przemoc, groźba, podstęp czy
też współdziałanie z innymi osobami.
Wspólną cechę obu czynów stanowi przekroczenie granicy wbrew przepisom, zarów-
no polskim, jak i unijnym, o których mowa w pkt. III powyżej. Najczęściej mamy do
czynienia z brakiem posiadania odpowiednich dokumentów umożliwiających wjazd
na terytorium Polski i/lub Unii Europejskiej, a także przekraczaniem granicy państwo-
wej w miejscu niedozwolonym (innym niż przejście graniczne) albo na przejściach
granicznych, ale poza ustalonymi godzinami ich otwarcia.
MIMO ŻE TO OSOBY NIELEGALNIE PRZEKRACZAJĄCE GRANICE NARUSZAJĄ
DOBRA CHRONIONE PRAWEM I DOPUSZCZAJĄ SIĘ CZYNÓW ZABRONIONYCH
LUB KARALNYCH, TO NA OBYWATELACH BRONIĄCYCH OJCZYZNY CIĄŻY
SZCZEGÓLNY OBOWIĄZEK, ABY NIE DOPROWADZIĆ DO SYTUACJI, W KTÓREJ
TO IM, A NIE OSOBOM NIELEGALNIE WKRACZAJĄCYM NA TEREN POLSKIEGO
PAŃSTWA, PRZYPISUJE SIĘ POPEŁNIENIE CZYNU ZABRONIONEGO. Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
DZIAŁANIE OBROŃCÓW GRANIC W ZESTAWIENIU Z CZĘSTO
NIEOSTRYMI ZWROTAMI UŻYWANYMI PRZEZ USTAWODAWCĘ
W PRZEPISACH KODEKSOWYCH ŁATWO MOGĄ BYĆ PRZEZ ORGANY
WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI KWALIFIKOWANE NA DRODZE
NADUŻYĆ INTERPRETACYJNYCH JAKO PRZESTĘPSTWA GODZĄCE
BEZPOŚREDNIO W FUNKCJONARIUSZY, NP. JAKO NARUSZENIE
NIETYKALNOŚCI CIELESNEJ, ZNIEWAGA, CZY TEŻ JAKO GODZĄCE
W SZEROKO POJĘTY WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI, NP. JAKO
PODAWANIE SIĘ ZA FUNKCJONARIUSZA PUBLICZNEGO.
Podejmując działania na granicy, warto także pamiętać o następujących
przepisach:
ARTYKUŁ 222 KODEKSU KARNEGO
§ 1. Kto narusza nietykalność cielesną funkcjonariusza publicznego
lub osoby do pomocy mu przybranej podczas lub w związku
z pełnieniem obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze
ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 wywołało niewłaściwe
zachowanie się funkcjonariusza lub osoby do pomocy
mu przybranej, sąd może zastosować nadzwyczajne
złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego obejmuje wszel-
kie możliwe sposoby ingerencji sprawcy w nietykalność cielesną funkcjonariusza,
podejmowaną przez sprawcę wobec funkcjonariusza, w związku z konkretną czyn-
nością podejmowaną lub wcześniej wykonaną przez funkcjonariusza w ramach
przysługujących mu kompetencji.Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
ARTYKUŁ 226 KODEKSU KARNEGO
§ 1. Kto znieważa funkcjonariusza publicznego lub osobę do
pomocy mu przybraną, podczas i w związku z pełnieniem
obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia
wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Znieważenie to naruszenie godności funkcjonariusza, wyrażenie niechęci, pogar-
dy wobec niego, wyrażone w dowolnej formie zachowania sprawcy (ustnie, pi-
semnie, itp.), które jest podejmowane w tym czasie, gdy funkcjonariusz publiczny
pełni obowiązki służbowe.
ARTYKUŁ 227 KODEKSU KARNEGO
Kto, podając się za funkcjonariusza publicznego albo wyzyskując
błędne przeświadczenie o tym innej osoby, wykonuje
czynność związaną z jego funkcją, podlega grzywnie, karze
ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Czyn karalny polega na stworzeniu swoim zachowaniem sytuacji, w której osoba
trzecia będzie przekonana, że ma do czynienia z funkcjonariuszem publicznym,
na przykład przez rozpoczęcie wykonywania czynności zastrzeżonej dla funkcjo-
nariusza. Do popełnienia tego czynu zabronionego, o którym mowa w art. 227
kodeksu karnego, może dojść także w sytuacji, gdy sprawca nie sprostuje mylne-
go przeświadczenia osoby trzeciej, że ma ona do czynienia z funkcjonariuszem
publicznym, ale jeszcze umocni osobę trzecią w błędnym przeświadczeniu, że ma Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
do czynienia z funkcjonariuszem poprzez rozpoczęcie wykonywania czynności
właściwej dla funkcjonariusza publicznego, nawet jeśli sprawca błędnego prze-
świadczenia nie wywołał celowo, ale wykorzystał jego zaistnienie u osoby trzeciej,
na przykład podawając się za funkcjonariusza Straży Granicznej.
ARTYKUŁ 224 KODEKSU KARNEGO
§ 1. Kto przemocą lub groźbą bezprawną wywiera wpływ
na czynności urzędowe organu administracji rządowej,
innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego,
podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto stosuje przemoc lub groźbę
bezprawną w celu zmuszenia funkcjonariusza publicznego
albo osoby do pomocy mu przybranej do przedsięwzięcia
lub zaniechania prawnej czynności służbowej.
Sprawca zakłóca wykonywanie czynności urzędowych, a jego celem może
być zarówno wymuszenie podjęcia czynności służbowej, jak i zaniechanie jej
wykonywania.
ARTYKUŁ 231B KODEKSU KARNEGO
§ 1. Osoba, która w obronie koniecznej odpiera zamach
na jakiekolwiek cudze dobro chronione prawem, chroniąc
bezpieczeństwo lub porządek publiczny, korzysta z ochrony
prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.
§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się, jeżeli czyn sprawcy
zamachu skierowany przeciwko osobie odpierającej zamach
godzi wyłącznie w cześć lub godność tej osoby.
Jak wynika z literalnego brzmienia przywołanego przepisu, osoba, która w obronie
koniecznej odpiera zamach na jakiekolwiek cudze dobro chronione prawem, chro-
niąc w ten sposób bezpieczeństwo lub porządek publiczny, korzysta z takiej ochrony
prawnej, jaka jest przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych. 21
V. Jakie działania należy podjąć,
gdy jesteś świadkiem popełnienia
przestępstwa lub wykroczenia?
Niezwłocznie po ujawnieniu czynu zabronionego, czy to w formie przestępstwa,
czy wykroczenia, czyli w przypadku uzasadnionego podejrzenia, że dana osoba
przekraczająca granicę robi to nielegalnie, należy powiadomić odpowiednie służ-
by, przede wszystkim funkcjonariuszy Straży Granicznej, Policję lub Wojsko Polskie.
Jeżeli ujawniono popełnienie czynu zabronionego w trakcie jego trwania, wów-
czas można podjąć działania zmierzające do ujęcia sprawcy, jeśli ten podejmuje
działania zmierzające do ucieczki.
Jeżeli czyn już popełniono, wówczas należy złożyć zawiadomienie o jego popełnie-
niu. Zawiadomienie można złożyć telefonicznie, ustnie lub pisemnie najbliższemu
funkcjonariuszowi Straży Granicznej bądź Policji. W przypadku zgłoszenia telefo-
nicznego lub ustnego warto również potwierdzić złożenie zgłoszenia za pomocą
wiadomości e-mail skierowanej do jednostki Straży Granicznej bądźPolicji właściwej
dla miejsca popełnienia czynu zabronionego. W wiadomości e-mail należy opisać
całe zdarzenie, załączyć posiadany materiał dowodowy (np. nagrania wykonane te-
lefonem), a także podać personalia świadków. Pamiętać należy również o uzyskaniu
w odpowiedzi sygnatury, pod jaką została zarejestrowana sprawa.22
VI. Czy świadek zdarzenia może
(a jeśli tak, to kiedy) zastosować
siłę fizyczną w celu ujęcia sprawcy?
W razie próby ucieczki osoby, która
przekroczyła granicę nielegalnie, gdy
zachodzi obawa jej ukrycia się lub nie
można ustalić jej tożsamości, nic nie
stoi na przeszkodzie, by świadek prze-
stępstwa dokonał obywatelskiego
zatrzymania sprawcy do czasu przy-
bycia Straży Granicznej bądź Policji.
Nie ulega wątpliwości, że w celu uję-
cia sprawcy nieunikniona jest często
potrzeba zastosowania siły fizycznej
i tym samym naruszenia nietykalności
cielesnej osoby, a nierzadko niezbędne
jest obezwładnienie ujmowanego czy
jego przytrzymanie. Brak alternatywy
w postaci skorzystania z takich form
fizycznego oddziaływania w stosunku
do sprawcy przestępstwa praktycznie
eliminowałby możliwość skutecznego
jego ujęcia, gdyż w znakomitej większości przypadków sprawca nie zareagowałby
na wezwanie pochodzące od osoby cywilnej.
Podstawę do takiego działania stanowi art. 243 Kodeksu postępowania karnego [da-
lej: k.p.k.] regulujący instytucję tzw. ujęcia obywatelskiego.
ART. 243. K.P.K.
§ 1. Każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku
przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po
popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia
się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości.
§ 2. Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji.
Zatrzymania obywatelskiego może dokonać każdy, nie tylko osoba pokrzywdzona
danym przestępstwem. Obywatelskie zatrzymanie dotyczy sytuacji, gdy organy pań-
stwowe uprawnione do zwalczania przestępstw nie mogą w danej chwili zareago-
wać, a bierne oczekiwanie na ich przybycie pozwoliłoby sprawcy oddalić się z miej-
sca przestępstwa oraz w konsekwencji spowodować bezpowrotną utratę możliwości
ustalenia jego personaliów.
Podstawowym warunkiem pozwalającym na zastosowanie obywatelskiego za-
trzymania sprawcy przestępstwa na gorącym uczynku lub w pościgu podjętym
bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa jest obawa ukrycia się tej osoby lub
niemożność ustalenia jej tożsamości. Osoba dokonująca zatrzymania powinna
mieć przekonanie, że sprawca jest zdolny do poniesienia odpowiedzialności
karnej, tj. ma przynajmniej ukończone 17 lat (wyjątkowo 15 lat – por. art. 10 §
2 kodeksu karnego), a popełniony przez niego czyn jest zawiniony i społecznie
szkodliwy w stopniu większym niż znikomy. Nie ma przeszkód do uznania, że
do ujęcia na gorącym uczynku doszło w sytuacji, gdy wprawdzie przestępstwo
zostało już popełnione, ale sprawca nadal pozostaje na miejscu, a z okoliczności
wyraźnie wynika, że osoba ta jest odpowiedzialna za popełniony czyn. W przy-
padku pościgu za sprawcą bezpośrednio po popełnieniu czynu istotne jest, aby
pomiędzy zaistniałym zdarzeniem a pościgiem zachodziła nieprzerwana ciągłość
czasowo-przestrzenna. Osobę zatrzymaną należy niezwłocznie oddać w ręce Stra-
ży Granicznej bądź Policji.24
VII. Czego nie wolno robić, stosując
siłę fizyczną, w celu ujęcia sprawcy?
Działania związane z zastosowaniem siły fizycznej podczas obywatelskiego za -
trzymania należy miarkować i podejmować jedynie w stopniu niezbędnym dla
faktycznego zatrzymania osoby i przekazania jej Straży Granicznej bądźPolicji.
Zatrzymanie obywatelskie niespełniające wymogów (w sytuacji, gdy można usta-
lić tożsamość osoby popełniającej przestępstwo lub nie zachodzi obawa ukrycia
się tej osoby) może pociągać za sobą odpowiedzialność cywilną za wyrządzoną
szkodę, a także odpowiedzialność karną. Istnieje bowiem możliwość zakwalifiko -
wania takiego działania jako bezprawnego pozbawienia wolności lub jako zmu-
szanie innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia poprzez
zastosowanie wobec niej przemocy bądź groźby bezprawnej. Z podobnymi kon-
sekwencjami należy się także liczyć w sytuacji nadużywania siły i środków pod-
czas zatrzymania obywatelskiego.25
VIII. Jak utrwalać przebieg
popełnienia czynu zabronionego?
Utrwalanie przebiegu popełnienia czynu zabronionego za pomocą urządzenia reje-
strującego dźwięk i obraz jest zgodne z obowiązującym prawem oraz nie wymaga
zgody sprawcy. Przekraczanie granicy odbywa się w miejscach publicznych. Ponad-
to zgodnie z obowiązującymi przepisami każdy ma prawo nagrywać przebieg roz-
mowy, w której sam uczestniczy. Najbezpieczniej jest o fakcie nagrywania rozmowy
poinformować osoby nagrywane. Zatem jeśli sprawca czynu zabronionego wdaje
się w dyskusję z naocznym świadkiem zdarzenia, świadek ten może zgodnie z obo-
wiązującymi przepisami rejestrować przebieg rozmowy. Działanie takie nie wypełnia
znamion czynu określonego w art. 267 k.k. (nielegalne uzyskanie informacji).
JEŚLI SPRAWCA CZYNU ZABRONIONEGO WDAJE SIĘ W DYSKUSJĘ
Z NAOCZNYM ŚWIADKIEM ZDARZENIA, ŚWIADEK TEN MOŻE ZGODNIE
Z OBOWIĄZUJĄCYMI PRZEPISAMI REJESTROWAĆ PRZEBIEG ROZMOWY.
Należy pamiętać o ochronie dóbr osobistych osób nagrywanych w szczególności
takich, jak nazwisko czy wizerunek. Przepisy w tym zakresie reguluje art. 23 i art. 24
kodeksu cywilnego (dobra osobiste człowieka i ich ochrona). Naruszenie tych prze-
pisów może być związane z upublicznieniem zarejestrowanego nagrania w sposób
umożliwiający identyfikację osoby nagranej, co naraża osobę upubliczniającą nagra -
nie na odpowiedzialność cywilną.
Utrwalając działania sprawców, warto pozyskać dane świadków zdarzenia oraz pa-
miętać, aby urządzenie, za pomocą którego rejestrujemy przebieg popełnienia czynu
zabronionego, pozwalało na określenie dokładnej daty i godziny zdarzenia.26
IX. Czy będę musiał/a brać
udział w postępowaniu karnym
lub wykroczeniowym jako
świadek lub pokrzywdzony?
W sytuacji zawiadomienia o możliwości popełnie-
nia przestępstwa lub wykroczenia zawiadamiają-
cy zostanie przesłuchany w charakterze świadka.
Jeżeli dobro prawne zgłaszającego zostanie bez-
pośrednio naruszone lub zagrożone przez prze-
stępstwo czy wykroczenie przysługuje mu status
pokrzywdzonego (art. 49 § 1 k.p.k. i art. 25 § 1
kodeksu postępowania w sprawach o wykrocze-
niach [k.p.w.]) i tym samym strony w postępowa-
niu karnym (art. 299 § 1 k.p.k.).
W SYTUACJI ZAWIADOMIENIA O MOŻLIWOŚCI POPEŁNIENIA
PRZESTĘPSTWA LUB WYKROCZENIA ZAWIADAMIAJĄCY
ZOSTANIE PRZESŁUCHANY W CHARAKTERZE ŚWIADKA. JEŻELI
DOBRO PRAWNE ZGŁASZAJĄCEGO ZOSTANIE BEZPOŚREDNIO
NARUSZONE LUB ZAGROŻONE PRZEZ PRZESTĘPSTWO CZY
WYKROCZENIE PRZYSŁUGUJE MU STATUS POKRZYWDZONEGO.
W postępowaniu karnym pokrzywdzony może skarżyć zarówno postanowie-
nie o odmowie wszczęcia postępowania, jak również postanowienie o umorzeniu
postępowania (art. 306 § 1 pkt 1 i 3 oraz § 1a pkt 1 k.p.k.). Pod pewnymi warunkami
pokrzywdzony może też sam złożyć akt oskarżenia, tzw. subsydiarny akt oskarżenia
(art. 55 k.p.k.).
W postępowaniu wykroczeniowym pokrzywdzony ma również prawne możliwości
wniesienia wniosku o ukaranie jako oskarżyciel posiłkowy (art. 27 § 1 i 2 k.p.w.).
Dla utrzymania statusu strony w postępowaniu przed sądem pokrzywdzony powi-
nien złożyć oświadczenie o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego do
chwili rozpoczęcia przewodu sądowego, czyli do momentu odczytania oskarżonemu
na rozprawie głównej aktu oskarżenia (art. 54 § 1 k.p.k.). Zaś w postępowaniu w spra-
wach o wykroczenia takie oświadczenie należy złożyć w terminie 7 dni od dnia otrzy-
mania zawiadomienia o przesłaniu wniosku o ukaranie do sądu (art. 26 § 3 k.p.w.)28
X. Jakie dane podawać
funkcjonariuszom na granicy i jakie
informacje są istotne w sytuacji
zgłoszenia możliwości popełnienia
przestępstwa lub wykroczenia?
Dokonując zgłoszenia przestępstwa bądź wykroczenia, należy w miarę dokładnie
opisać zgłaszany czyn ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego
popełnienia oraz jego skutków.
Przy przesłuchaniu w charakterze świadka należy podać: imię, nazwisko, wiek, zajęcie,
ewentualną karalność za fałszywe zeznanie lub oskarżenie oraz stosunek do stron.
Miejsce zamieszkania zostanie zaś ustalone na podstawie dokumentu tożsamości lub
pisemnego oświadczenia świadka i nie powinno być ujawnione osobie podejrzanej.
Przy legitymowaniu przez Straż Graniczną, Policję należy okazać w szczególności do-
wód osobisty albo paszport.29
XI. Co zmieni w sytuacji prawnej
uznanie obiektów na granicy
za infrastrukturę krytyczną?
Należy pamiętać, że w przypadku uznania przejść granicznych za obiekty szczegól-
nie ważne dla bezpieczeństwa lub obronności państwa i wpisania ich do wykazu
takich obiektów, o którym mowa w art. 615 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie
Ojczyzny (dalej: ustawa o obronie Ojczyzny), zgodnie z art. 616a. ust. 1 tej ustawy
„[z]akazuje się, bez zezwolenia, fotografowania, filmowania lub utrwalania w inny
sposób obrazu lub wizerunku:
1) obiektów szczególnie ważnych dla bezpieczeństwa lub obronności państwa,
obiektów resortu obrony narodowej nieuznanych za obiekty szczególnie ważne
dla bezpieczeństwa lub obronności państwa, obiektów infrastruktury krytycznej,
jeżeli zostały oznaczone znakiem graficznym wyrażającym ten zakaz, zwanym
dalej «znakiem zakazu fotografowania»;
2) osób lub ruchomości znajdujących się w obiektach, o których mowa w pkt 1.”
Zgodnie z art. 616a. ust. 3 ustawy o obronie Ojczyzny o oznaczeniu takich obiektów
znakiem zakazu fotografowania decyduje organ właściwy w zakresie ochrony tego
obiektu, uwzględniając zagrożenia dla bezpieczeństwa obiektu.
Zgodnie z art. 616a. ust. 4 ustawy o obronie Ojczyzny
obiekty objęte zakazem fotografowania oznacza się
znakiem zakazu fotografowania w sposób i w miej-
scach zapewniających widoczność tych znaków dla
osób postronnych. Oznaczenia obiektu dokonuje
podmiot władający obiektem.
Na fotografowanie, filmowanie lub utrwalanie w inny sposób obrazu obiektów,
o których mowa w art. 616a. ust. 1 pkt 1) ustawy o obronie Ojczyzny, wizerunku
osób lub ruchomości, o których mowa w art. 616a. ust. 1 pkt 2) ustawy o obronie
Ojczyzny, potrzebne jest zezwolenie, którego udziela organ właściwy w zakresie
ochrony tego obiektu.
ART. 683A. USTAWY O OBRONIE OJCZYZNY
§ 1. Kto bez zezwolenia fotografuje, filmuje lub utrwala
w inny sposób obraz obiektu, o którym mowa w art. 616a
(ustawy o obronie Ojczyzny) , oznaczonego znakiem zakazu
fotografowania, albo wizerunek osoby lub ruchomości znajdującej
się w takim obiekcie, podlega karze aresztu albo grzywny.
§ 2. W razie popełnienia wykroczenia określonego w ust. 1
można orzec przepadek przedmiotów pochodzących z tego
wykroczenia oraz służących do popełnienia wykroczenia,
choćby nie stanowiły własności sprawcy.
Wreszcie, zgodnie z treścią art. 684 ustawy o obronie Ojczyzny orzekanie w sprawach
o czyny, o których mowa w art. 683a. ustawy o obronie Ojczyzny następuje w trybie
przepisów ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o
wykroczenia.31
Podsumowanie, czyli na co
szczególnie powinni zwrócić uwagę
obywatelscy obrońcy granic?
1) Podejmując działania na granicy, obywatelscy obrońcy granic w żadnej sytuacji
nie mogą podawać się za funkcjonariuszy publicznych. Narażają się bowiem
wtedy na możliwość popełnienia czynu z art. 227 kodeksu karnego, czyli przy-
właszczenia funkcji publicznej.
2) Należy pamiętać, że działania podejmowane przez obywatelskich obrońców
granic mają na celu ochronę Ojczyzny oraz jej obywateli poprzez wsparcie służb
odpowiedzialnych za bezpieczeństwo polskich granic i współpracę z nimi.
3) W przypadku dokonania obywatelskiego ujęcia osoby, która popełnia przestęp-
stwo lub wykroczenie należy pamiętać o podejmowaniu działań koniecznych
do momentu przybycia odpowiednich służb i przekazania im osób, co do któ-
rych istnieje podejrzenie, że w sposób nielegalny przekroczyły polską granicę
państwową.
4) Należy miarkować podejmowane działania, tak aby były one adekwatne i propor-
cjonalne do okoliczności.
5) Jeżeli podejmowane przez obywatela działanie ma na celu zapobieżenie bezpo-
średniemu, bezprawnemu zamachowi na jakiekolwiek dobro chronione prawem,
wówczas takie działanie korzysta z ochrony prawa w postaci instytucji obrony ko-
nieczniej (zasada ta jest ogólna i dotyczy nie tylko sytuacji na granicy). Jednakże
należy pamiętać, że zastosowane działania muszą być wystarczające do odparcia
zamachu i nie mogą przekraczać stopnia potencjalnego zagrożenia, zarówno pod Polacy w obronie granic. Poradnik dla obywateli broniących polskich granic
32
względem intensywności, jak i czasu obrony (nie może ona być przedwczesna,
ani spóźniona).
6) Także w przypadku kontratypu stanu wyższej konieczności, usprawiedliwione
jest działanie w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego
jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie moż-
na inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra
ratowanego, pod warunkiem, że danego zachowania nie można było uniknąć,
stosując środki mniej dolegliwe. W konsekwencji, podejmując interwencję, należy
zawsze przewidzieć, czy są możliwe inne sposoby udzielenia ochrony prawnej.
Instytut Ordo Iuris deklaruje gotowość pomocy prawnej każdemu
obywatelowi, któremu w wyniku działań podejmowanych przez niego
w celu obrony granicy grozi odpowiedzialność karna, wykroczeniowa
lub cywilna.
I
Polacy w obronie granic
Poradnik dla obywateli
broniących polskich granic
Redakcja naukowa
Magdalena Majkowska
Autorzy
Agata Podniesińska
Magdalena Prządka-Leszczyńska
Wydawnictwo Naukowe Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris
Warszawa 2025Redakcja naukowa
Magdalena Majkowska
Autorzy
Agata Podniesińska
Magdalena Prządka - Leszczyńska
Redakcja językowa
Agnieszka Bernacińska
Monika Radecka
Opracowanie graficzne, skład i łamanie
Ursines – Agencja Kreatywna. Błażej Zych
www.ursines.pl
Wydawca
Wydawnictwo Naukowe Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris
ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa
www.ordoiuris.pl
ISBN ebook 978-83-68211-75-7
Cataloging-in-Publication (CIP) – Biblioteka Narodowa
© Copyright 2025 by Fundacja Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris
